Cmentarz Wojskowy w Dębicy to nekropolia, która powstała w 1914 roku z potrzeby chwili – trzeba było gdzieś chować żołnierzy ginących w I wojnie światowej oraz pacjentów wojskowych szpitali założonych przez austriacką armię. Dziś to miejsce pamięci o kilku pokoleniach Polaków, którzy zginęli w różnych konfliktach i tragediach XX wieku. Spacer po tym cmentarzu to przejście przez kawałek historii miasta i regionu, zapisanej na nagrobkach i tablicach.
Nekropolia znajduje się przy ulicy Cmentarnej, tuż obok cmentarza komunalnego. Nie jest to typowy cmentarz wojenny z rzędami identycznych krzyży – tu historia nawarstwiała się przez ponad sto lat, a mogiły i pomniki pochodzą z różnych okresów.
- bogata historia od I wojny światowej
- unikalne groby i pomniki
- mogiły ofiar II wojny światowej
- zachowane inskrypcje świadczące o tragediach
- spokojna atmosfera sprzyjająca refleksji
Historia cmentarza – od Wielkiej Wojny po czasy współczesne
Pierwsze pochówki miały miejsce już w 1914 roku. Austriacy zorganizowali w Dębicy szpitale wojskowe i potrzebowali miejsca na pochówki poległych żołnierzy. W sierpniu 1915 roku pochowano tu Jerzego Żuławskiego – poetę, dramaturga, taternika i legionistę, który zmarł w szpitalu. Jego grób należy do najstarszych nagrobków na cmentarzu.
Lata 1919-1920 przyniosły kolejne pochówki. To okres walk o niepodległość i granice II Rzeczypospolitej. Spoczywają tu między innymi pułkownik Józef Dunin-Borkowski, dowódca 9. Pułku Ułanów, oraz rotmistrz Adolf Lachowicz. To groby żołnierzy, którzy walczyli na kresach wschodnich, budując odrodzone państwo polskie.
Najtragiczniejsze karty historii zapisały się tu po II wojnie światowej. Na cmentarzu znajdują się mogiły zbiorowe ofiar niemieckiego terroru. Ekshumowano i pochowano tutaj sto Polaków zamordowanych w czerwcu 1940 roku w lesie koło Lubziny. Jest mogiła 54 więźniów rozstrzelanych w lutym 1944 roku na nasypie kolejowym – egzekucja była odwetem za zamach kolejowy w Czarnej. Leżą tu także 53 partyzantów zamordowanych w 1943 roku na terenie cmentarza żydowskiego oraz żołnierze Armii Krajowej polegli podczas akcji „Burza” i bitwy na Kałużówce w sierpniu i wrześniu 1944 roku.
Znaczna część cmentarza pozostaje niezagospodarowana – to miejsce, gdzie spoczywali żołnierze Wehrmachtu. Ich szczątki zostały po wojnie ekshumowane.
Co zobaczysz na cmentarzu
Cmentarz liczy 298 mogił indywidualnych oraz 7 mogił zbiorowych. Większość grobów ma formę obramowania wypełnionego ziemią, na szczycie poduszka z niewysokim, ozdobnym metalowym krzyżem. Wiele z nich to groby bezimienne – świadectwo wojny, która nie pozostawiała czasu na identyfikację poległych.
Na niektórych grobach stoją pełne betonowe nagrobki, czasem o wysokiej wartości artystycznej. Na 35 nagrobkach umieszczone są tablice inskrypcyjne z informacjami o pochowanych. Można przeczytać napisy takie jak „Czterech nieznanych partyzantów AK poległych w 1944 r. w lesie Stomilu” czy „54 ofiary terroru zamordowanych w dniu 2.II.1944 r. w Dębicy”.
Poza żołnierzami spoczywają tu także osoby związane z kulturą i historią miasta. Oprócz wspomnianego Jerzego Żuławskiego pochowana jest tu Waleria Szalay-Groele – nauczycielka, pisarka, autorka powieści historycznych i libretto „Legenda Bałtyku”, członkini organizacji wojskowych, zmarła w 1957 roku. Jest też grób Władysława Strumskiego, pisarza powieści historycznych, który zmarł w 1990 roku.
Pomniki i miejsca pamięci
W 1996 roku wzniesiono na cmentarzu symboliczny grób – pomnik Sybiraków. To hołd dla dębiczan, którzy zostali wywiezieni na Syberię i tam zginęli, pochowani na „nieludzkiej ziemi”. Pomnik przypomina o innym wymiarze II wojny światowej – deportacjach na wschód.
Jest tu także symboliczna mogiła Armii Krajowej. Te miejsca pamięci nie są spektakularne architektonicznie, ale mają swoją wymowę. Stoją cicho między drzewami, przypominając o losach ludzi, którzy nigdy nie wrócili do swoich rodzin.
Dla kogo to miejsce
Cmentarz Wojskowy w Dębicy to przede wszystkim miejsce dla osób zainteresowanych historią XX wieku, zwłaszcza lokalną historią Podkarpacia. Nie jest to atrakcja turystyczna w klasycznym rozumieniu – nie ma tu przewodników, multimediów ani punktów informacyjnych. To po prostu cmentarz, który wymaga od zwiedzającego pewnej wiedzy historycznej lub chęci samodzielnego odkrywania zapisanych na tablicach informacji.
Rodziny z małymi dziećmi raczej nie znajdą tu niczego, co zainteresuje pociechy. Natomiast starsze dzieci, które uczą się historii Polski, mogą zobaczyć tu konkretne świadectwa wydarzeń znanych z podręczników. Miejsce sprawdzi się także jako punkt na trasie zwiedzania Dębicy dla osób, które lubią odwiedzać mniej oczywiste zakątki miast.
Cmentarz został w 1990 roku wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-335 jako cmentarz wojskowy z pochówkami z lat 1918, 1919, 1920 oraz 1939.
Praktyczne informacje – jak zwiedzać cmentarz
Cmentarz znajduje się przy ulicy Cmentarnej w Dębicy, w sąsiedztwie cmentarza komunalnego. Dojazd samochodem nie powinien sprawić problemu – wystarczy wpisać w nawigację „Cmentarz Wojskowy Dębica” lub adres: ul. Cmentarna, Dębica. W pobliżu można zaparkować przy drodze.
Cmentarz jest dostępny codziennie i bezpłatnie – to miejsce pamięci otwarte dla wszystkich. Nie ma tu godzin otwarcia w tradycyjnym rozumieniu, można przyjść o dowolnej porze dnia. Warto jednak pamiętać, że to nekropolia, więc obowiązuje odpowiedni strój i zachowanie.
Na zwiedzanie warto przeznaczyć około 30-45 minut. To wystarczy, żeby spokojnie przejść się alejkami, przeczytać napisy na tablicach i zatrzymać się przy najważniejszych grobach. Osoby szczególnie zainteresowane historią mogą spędzić tu dłużej, szukając konkretnych mogił lub analizując inskrypcje.
Co jeszcze zobaczyć w okolicy
Tuż obok Cmentarza Wojskowego znajduje się stary cmentarz parafialny, który powstał na początku XIX wieku. Leżą tam pochowani znani dębiczanie, między innymi rodzina Krzysztofa Pendereckiego – ojciec i dziadek słynnego kompozytora. Jest też neogotycka kaplica grobowa Raczyńskich oraz grób Kazimierza Wilusza, notariusza i burmistrza Dębicy z lat 1904-1908.
Za cmentarzem wojskowym znajduje się cmentarz żydowski, pochodzący z przełomu XVII i XVIII wieku. W dużej mierze zniszczony podczas II wojny światowej, dziś zachowało się około 500 uszkodzonych płyt nagrobnych, a z fragmentów macew zbudowano dwa lapidaria.
Przy tej samej ulicy Cmentarnej zlokalizowany jest także cmentarz żołnierzy Armii Radzieckiej, gdzie w 68 zbiorowych mogiłach spoczywa 1465 żołnierzy poległych podczas walk o Dębicę w 1944 roku. To osobny obiekt o powierzchni 24 arów z centralnym pomnikiem i alejkami wyłożonymi kostką brukową.
Wszystkie te nekropolie tworzą razem kompleks miejsc pamięci, które dokumentują burzliwą historię Dębicy i regionu. Można je zwiedzić podczas jednego spaceru, poświęcając na to około półtorej do dwóch godzin. To dobry pomysł dla osób planujących dłuższy pobyt w mieście lub przejeżdżających przez Dębicę w drodze do innych miejscowości Podkarpacia.